Đưa hải ly đến sa mạc: Phép màu hồi sinh dòng sông cạn

Ngay cả trong những điều kiện lý tưởng nhất, việc một dòng sông có thể tồn tại và chảy trôi giữa lòng sa mạc cằn cỗi đã là một điều kỳ diệu. Hệ sinh thái ở các vùng đất khô hạn luôn duy trì một sự cân bằng cực kỳ mong manh, nơi từng nguồn nước quyết định sự sống còn của thảm thực vật, các loài động vật hoang dã độc đáo, và cả những cộng đồng người sống dựa vào nông nghiệp hay du lịch xung quanh. Thế nhưng, tác động từ biến đổi khí hậu, làn sóng canh tác quá mức cùng tình trạng ô nhiễm đang đẩy những mạch sống vốn dĩ đã yếu ớt này vào thế hiểm nghèo. Tại lưu vực sông Colorado, bao gồm cả các nhánh sông chảy qua bang Utah và Colorado, những đợt hạn hán khốc liệt kéo dài đã biến lòng sông thành những vệt cát nứt nẻ. Cá chết hàng loạt, các loài thủy sinh biến mất, và bóng ma của những trận cháy rừng kinh hoàng luôn chực chờ ập xuống các cánh rừng ven nguồn.

Giữa bối cảnh bế tắc đó, khoảng sáu năm trước, một nhóm nghiên cứu đã đưa ra một quyết định táo bạo, mở đầu cho một trong những thử nghiệm hồi sinh tự nhiên kỳ lạ nhất tại miền viễn Tây nước Mỹ: Đưa hải ly vào sa mạc. Vào năm 2019, Emma Doden, một sinh viên cao học tại Đại học Bang Utah, cùng các cộng sự đã bắt tay vào dự án di dời những con hải ly từ các khu vực xung đột với con người về lưu vực sông Price. Ý tưởng này nghe có vẻ điên rồ, nhưng đằng sau nó là một logic sinh học vô cùng thực tế.

Khi định cư tại một vùng nước mới, bản năng của hải ly là chặt cây, đắp đập. Những con đập tự nhiên này làm chậm dòng chảy, giữ nước lại để tạo ra các hệ thống ao hồ và vùng đất ngập nước thu nhỏ. Khi mùa khô hạn đỉnh điểm ập đến, trong khi phần còn lại của con sông trơ đáy, chính những chiếc ao của hải ly lại trở thành những "ốc đảo cứu sinh", che chở cho cá và các loài động vật hoang dã trụ qua những ngày nắng cháy cho đến khi mưa về. Việc xuất hiện của loài gặm nhấm này mang lại chuỗi lợi ích khổng lồ cho toàn bộ lưu vực, từ lọc sạch nguồn nước, giúp quần thể cá khỏe mạnh hơn, làm giàu chất dinh dưỡng cho đất, cho đến việc giảm thiểu số lượng cũng như mức độ tàn phá của các vụ cháy rừng. Giới sinh học gọi chúng bằng một cái tên đầy tôn trọng: loài chủ chốt – những sinh vật có tác động thay đổi cục diện của cả một hệ sinh thái xung quanh.

Một con đập do Hải ly xây dựng trên dòng sông Price hiện đang phát triển mạnh. Nguồn ảnh: Public Domain

Chiến dịch giải cứu này không chỉ đơn thuần là thả động vật vào tự nhiên mà trải qua một cơ chế chuyển vị thực sự nghiêm túc. Nhóm của Doden đã thu gom những con hải ly bị coi là "kẻ gây rối" tại các khu dân cư—những con đang phá hoại hạ tầng, làm cản trở hệ thống mương máng hoặc đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt. Sau khi trải qua giai đoạn cách ly ngắn, chúng được đưa đến ngôi nhà mới trên sông Price. Thực tế ban đầu không phải lúc nào cũng thuận lợi. Việc thích nghi với môi trường hoang dã khắc nghiệt là một thử thách sống còn; nhiều con hải ly đã chết do không quen nguồn nước, bị các loài thú ăn thịt tấn công, hoặc đơn giản là bỏ đi tìm nơi khác. Mặc dù vậy, một lượng đủ lớn những "kỹ sư bốn chân" này đã chấp nhận ở lại và kiên trì xây đập qua từng năm, giúp nhóm nghiên cứu bắt đầu gặt hái được những quả ngọt đầu tiên và kích hoạt làn sóng nhân rộng mô hình này ra khắp tiểu bang.

Đến nay, sau sáu năm kiên trì kể từ cột mốc 2019, thành quả hiện ra rõ rệt đến mức khiến ngay cả những người dân địa phương kinh ngạc. Mực nước của sông Price đang duy trì ở trạng thái tốt nhất trong nhiều năm qua, biến nơi đây thành thiên đường cho các đàn cá sinh sôi mạnh mẽ. Sự hồi sinh này thực sự đã định hình lại số phận của cả một vùng dân cư, giúp cứu sống nền kinh tế của các thị trấn tại Utah. Dòng sông Price chảy qua trái tim thị trấn Helper, mười năm trước vốn là một dải nước hấp hối, thì nay vào những ngày ấm áp lại tràn ngập bóng dáng của du khách và người dân địa phương đổ về để chèo thuyền kayak, trượt phao và câu cá dọc hai bên bờ. Nền kinh tế giải trí phát triển mạnh mẽ đi kèm là minh chứng rõ ràng nhất cho sự thay đổi mà mười năm trước không ai dám tưởng tượng đến.

Tất nhiên, sự hồi sinh này không chỉ là công lao đơn độc của loài hải ly. Các khoản đầu tư lớn từ liên bang vào việc làm sạch nguồn nước, thu gom rác thải, phá bỏ các con đập cũ hư hỏng, kết hợp với việc siết chặt quy định chăn thả gia súc đã giúp thảm thực vật ven bờ phục hồi đáng kể. Nhưng các chuyên gia đều phải thừa nhận rằng, chính những công trình kỹ thuật đáng kinh ngạc của loài hải ly mới là nhân tố xuất sắc nhất thúc đẩy quá trình này diễn ra tự nhiên và bền vững.

Thành công từ dự án đang mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng. Tại các con sông khác trong khu vực đang khô cạn, các nhà nghiên cứu đang tiếp tục mang hải ly đến, thậm chí chủ động dựng sẵn các cấu trúc đập nhân tạo mô phỏng để thu hút chúng đến định cư. Điển hình như tại sông San Rafael, một trận lũ tự nhiên kết hợp với sự quay trở lại của hải ly đã khiến môi trường sống ven sông dọc theo đoạn đó bùng nổ tới 230%, tạo nên mô hình dòng chảy đa dạng nhất toàn vùng. Nhìn lại lịch sử, loài hải ly từng suýt bị xóa sổ hoàn toàn trong thời kỳ hoàng kim của ngành công nghiệp săn bắt lông thú và liên tục bị xua đuổi như một loài sinh vật phiền toái. Giờ đây, chúng đang nhận được sự tôn trọng xứng đáng, khẳng định vị thế của những kỳ quan kỹ thuật sống động giúp con người chữa lành cho những dòng sông đang kiệt quệ.